مورّخ ، اغلاط تاريخى او را بايد معلول به اين علل دانست . به‌علاوه چون بازار تعصب در آن ايام رواجى به‌سزا داشته و خواجه نظام الملك هم كه خود از محدثين اخبار مذهب شافعى بوده و در اعلاى شأن اين طريقه كوشش بسيار مىكرده ، نتوانسته است از اين قيد فارغ بماند . « 1 » » كتاب سياستنامه ، را نخستين‌بار « شفر » خاورشناس فرانسوى در 1309 هجرى در پاريس به چاپ رسانيد و بعد از آن به‌ترتيب سيد عبد الرحيم خلخالى و اقبال آشتيانى ، و در سال 1334 مرتضى مدرس چهاردهى زير نظر استاد محمد قزوينى به چاپ مجدد آن اقدام نموده‌اند . راجع به ارزش سياسى اين كتاب يعنى سياستنامه براون ، محقق انگليسى مىنويسد : « اين كتاب را خواجه در سال 484 هجرى يك سال پيش از آن‌كه كشته شود به اشارت ملكشاه نوشته است ، ملكشاه از كاردان‌ترين و آزموده‌ترين مشاوران خود خواسته بود ، رسالاتى دربارهء امور حكومت و كشوردارى بپردازند و نقائص موجود در سازمانها و اداراتى كه به عهده هريك از رجال سياسى محول است ، بيان كنند و بدعتهاى بدى كه در هرقسمت راه يافته و آداب و رسوم خوبى كه درگذشته معمول بوده و متروك مانده ، تذكر دهند . مشاوران ، مسئول شاه را اجابت كردند و رسالاتى تاليف نمودند ، ملكشاه را رسالهء نظام الملك به مراتب بيش از رسالات ديگر پسند آمد و گفت : « اينهمه فصلها چنان نوشته است كه دل من خواست ، و بر اين مزيدى نيست ، من اين كتاب را امام خويش كردم و بر اين خواهم رفت . » تاليف كتاب در سال 485 هجرى اندكى قبل از اينكه خواجه به قتل برسد پايان يافت و اين معنى از كلام خود وى در ختم كتاب برمىآيد كه با لحن شگفت‌آورى وقوع واقعه را پيش‌بينى مىكند : « اين است كتاب سياست كه نبشته آمد و خداوند « 2 » عالم بنده را فرموده بود كه در اين معنى جمعى سازد و به حكم فرمان برفت . وقتى را بر بديهه 39 فصل نبشته بود و به مجلس عالى فرستاد و پسنديده افتاد ، بس مختصر بود ، بعد از آن در افزود و نكته‌ها كه لايق هر بابى بود اندرو ، زياد كرد و به لفظى روشن شرح داد و در سنه 485 كه سوى بغداد خواستيم رفت ، نويسندهء كتابهاى خاص « محمّد مغربى » را داديم و فرموديم تا به خط روشن بنويسد ، اگر بنده را بازآمدن نباشد از اين سفر ، اين دفتر را پيش

--> ( 1 ) . مقدمهء عباس اقبال بر كتاب سياستنامه ( از ص ط - ى ) ( 2 ) . منظور ملكشاه سلجوقى است .